Istorija književnosti, umjetnosti i civilizacije kroz istoriju hljeba

(Predrag Matvejević, Kruh naš, Zagreb, 2009)

  1. Featured imagePišući o hljebu (kojem je posvetio i jedno poglavlje u svojoj knjizi Druga Venecija), Predrag Matvejević ukazuje na njegove različite aspekte – period nastanka, istorijski razvoj i promjene koje je taj razvoj sa sobom povlačio, značaj i ulogu koju je imao, jezičke karakteristike imena koja je nosio (u raznim vremenima i kod raznih naroda), te status koji je imao kao motiv često javljan u različitim vidovima umjetnosti. Priča o hljebu u Kruhu našem tako postaje i priča o književnosti, umjetnosti i civilizaciji.  (Pri)povijest pojedinačnog kao (pri)povijest opšteg.

Kruh je proizvod i prirode i kulture.

Bio je uvjetom mira i uzrokom rata, zalogom nade i razlogom očaja.

Featured image

Hljeb kao motiv prisutan u književnosti Matvejević pronalazi još u Epu o Gilgamešu, gdje se spominje kako je Enkidu, nakon što je brstio bilje sa gazelama i sisao mlijeko zvijeri, bio iznenađen kad je prvi put okusio hljeb. Ukazuje Matvejević i na riječi Hipokratove da hljeb pripada mitologiji, kao i na to da je kao motiv svoje mjesto našao i u Homerovima epovima – Ilijadi i Odiseji, kao i u latinskoj prozi i poeziji. Jedan zapis u Knjizi mrtvih svjedoči o javljanju motiva hljeba kod Egipćana: Ja  živim kao sjemeno zrno, rastem kao zrno sjemena. Ja jesam ječam… Moj kruh je na nebu uz Boga Sunca. Upućuje se i na primjere biblijskih i apokrifnih tekstova u kojima se javlja ovaj motiv, a njegovo prisustvo potvrđeno je i kod Dantea (blažen je onaj koji sjedi za stolom gdje se jede hljeb anđela), Petrarke (voda i hljeb važniji od dragulja), u Leonardovim bilježnicama, kod Šekspira (u Ričardu IIRomeu i Juliji), te kod Servantesa.

Kruh se javlja u književnosti od samih početaka i književnosti i kruha.

Istorija hljeba prati i istoriju religija, kao i istoriju civilizacije uopšte. Matvejević tako piše o hrišćanstvu koje je hljeb posvetilo i time nastavilo tradiciju mitova Vavilona i Mesopotamije, ukazuje na problematiku koja se tiče beskvasnog hljeba, piše o hadžiluku i preporuci hodočasnicima da nakon obilaska svetišta ne jedu tešku hranu, već da obroke svedu na lagane somune, kakvi su hubza, ragifa, rakika. 

Rođen je u pepelu, na kamenu. Kruh je stariji od pisma.

Pripovijest o kruhu oslanja se i na prošlost i na povijest.

Istorijski gledano (a uzimajući u obzir da storija o hljebu prevazilazi granice istorije, ako se uzme u obzir navod da je hljeb stariji od pisma), postanak hljeba dovodi se u vezu sa jednim trenutkom preobražaja: preobražaja nomada u starosjedioca i lovca u pastira i ratara.

Dosta pažnje posvećeno je i lingvističkim pitanjima koja su u vezi sa pojavom i razvojnim putem hljeba. Navodi se niz naziva koji su se u različitim periodima i u različitim krajevima svijeta koristili prilikim imenovanja različitih vrsta hljeba, kao i niz izreka i ustaljenih fraza u kojima je hljeb našao i zadržao svoje mjesto. Matvejević tako piše o riječi pane(m) i latinskim i romanskim izvedenicama  i složenicama nastalim od te riječi (compagnone, compagno, copain), koje svjedoče o ideji povezanosti, zajedništva i srodnosti kao srži onoga što sam hljeb predstavlja. Piše se i o grčkom obliku klibanos (označava posudu za pečenje) i oblicima hlaibaz (protogermanski i gotski), hlaifs (staroengleski) te našem hljeb, kao i o riječi far, koja je u starijem latinskom označavala sve vrste žitarica i za koju se smatra da je srodna oblicima harbar u Egiptu i Palestini., te iz čijeg je korijena nastao i opšteromanski naziv za brašno: farina.

Pisanje o izrekama ili frazeologizmima koji se tiču hljeba, nemoguće je zamisliti bez spominjanja panem et circenses. Pored toga, posebna pažnja posvećena je i statusu hljeba u okviru romske kulture. Pored pojedinačnih riječi (marno = hljeb, arho = brašno, bok = glad, hav = jesti), navodi se i niz izreka:

Kana bi e čorhe marena marnesa, vov bi lengo vast čumidela. 

(Kad bi siromaha tukli hljebom, poljubio bi im ruku.)

***

Kana bi ovela ne phuo marno savorenge, čuče bi ovena vi e khangira vi e krisa.

(Da ima na zemlji kruha za sve, opustjele bi i crkve i sudnice.)

Mnogo je običaja koje Matvejević opisuje, a koji svjedoče o neraskidivoj vezi između hljeba i kulture, hljeba i svih segmenata ljudskog života. Jedan od njih tiče se čina stavljanja sredine hljeba na posjekotine da bi se zaustavila krv, a drugi je u vezi sa mumijom Egipćanke Merit, uz čije je tijelo položeno i preko pedeset hljebova, čime se pokazuje da je u Egiptu hljeb smatran za nešto što je čovjeku neophodno i u ovom, ali i u zagrobnom životu.Featured image

Pretposljednje poglavlje nosi naslov Slike i priviđenja i posvećeno je motivu hljeba u slikarstvu i umjetnosti. Daje se slika osnovnog staroegipatskog hijeroglifa koji označava hljeb, niz djela koja pripadaju antičkoj umjetnosti, a koja sadrže uobličen motiv hljeba, piše se o raznim arabeskama koje svojim oblicima podsjećaju na lepinje i hljebove. To poglavlje završava katalogom fotografija na kojima su predstavljenje razne skulpture i slike kojima je zajednička upravo ta povezanost sa hljebom.

Featured image
Osnovni staroegipatski hijeroglif koji označava hljeb.
Featured image
Freska sačuvana u Pompejima na kojoj je prukazana prodavnica hljeba.
Featured image
Leonardova „Tajna večera“ (detalj).
Featured image
Posljednja pričest Svetog Jeronima, Botičeli
Featured image
Detalj sa slike „Mljekarica“, Jan Vermer.
Featured image
Josip Račić, detalj sa slike „Majka i dijete“.

Posljednje poglavlje posvećeno je navođenju osnovnih razloga koji su autora natjerali da napiše Kruh naš, a ti se razlozi, u većini slučajeva, odnose na periode nedostatka hljeba, periode gladi, a povezani su i sa pričom o jednom Pjotru i Vladimiru.

Htio sam pomoći starcu svijetlih očiju, čije je grudi i ramena prekrivala platnena rubaška, pohabana ali čista. Nije prihvatio smotuljak što sam mu pokušao gurnuti u džep. Vratio ga je ispričavajući se. Zamolio me da mu, umjesto novca, napišem pismo o kruhu koji je i sam toliko želio, kojega ni danas nema dovoljno za svoje najbliže.

Ovom knjigom stvoreno je jedno djelo koje istinski ukazuje na to da put hljeba u velikoj mjeri pokazuje i put čovjeka, put njegove istorije, umjetnosti i civilizacije uopšte.

Advertisements

One thought on “Istorija književnosti, umjetnosti i civilizacije kroz istoriju hljeba

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s